پیام های این نوشته
* کبد چرب یک بیماری پر زیان برای دامداری ها است. زیرا گاوهایی که گرفتار بیماری کبد چرب می شوند، به دیگر بیماری های عفونی نیز مبتلا میگ ردند که سبب کاهش تولید شیر گله میشود، سرانجام نیز این گاوها سر از کشتارگاه در می آورند.
* ما، در گاوهایی که دچار بیماری کبد چرب می شوند، پاسخ التهاب سیستم ایمنی را مشاهده کرده ایم. این، نشان دهنده وجود عامل بیماری التهابی در خون گاوهای دوره انتقال زایمان می باشد.
* خور اندن مقدار زیادی کنسانتره در نزدیکی زایمان سبب رها شدن مقدار بالایی اِندوتوکسین به وسیله باکتری های شکمبه می گردد. اِندوتوکسین به درون گردش خون راه می یابد و پاسخ سیستم دفاعی بدن را برمی انگیزد. اندوتوکسین به لیپوپروتئین ها نیز می چسبد و کبد، این مجموعه های ” اندوتوکسین – لیپوپروتئین ” ها را به سرعت از خون می زداید و در خود انبار میکند که پیامد آن پدید آمدن بیماری کبد چرب است.

بیماری کبد چرب

کبد چرب یک بیماری متابولیسمی دوره انتقال زایمان است که بسیاری از گاوهای گله بلافاصله پس از زایمان به آن مبتلا می شوند. مشخصه این بیماری انباشته شدن چربی(لیپید) در کبد است. مقدار چربی که در ۱۰ روز نخست پس از زایمان در کبد انباشته می شود ۳۵ تا ۶۰ گرم در هر روز است. چربی انباشته شده در کبد ۱۲ تا ۲۵ درصد وزن کبد خیس را اشغال می کند و سبب میشود که کبد به رنگ متمایل به زرد درآید و ظاهر آن در زیر میکروسکوپ، شبیه اسفنج دیده شود. این بیماری ممکن است به تورم کبد بیانجامد و کبد را سخت کند و سرانجام گاو را از پای در می آورد. اگر بیماری کبد چرب درمان نشود، درصد مرگ این گاوها ممکن است به ۲۵ % برسد.

تشخیص بیماری کبد چرب

به این بیماری معمولاً میتوان با برداشتن نمونه کبد (بایوپسی) و اندازه گیری مقدار کل چربی در کبد، پی برد. اما چون برداشتن نمونه با بایوپسی ممکن است به خونریزی، عفونت و سپس مرگ گاو بیانجامد. بیانجامد، پژوهشگران در دانشگاه ایالتی آیوا یک شیوه تازه یافته اند و با بکار بردن تصویر برداری” اولتراسوند  “از کبد، این بیماری را تشخیص می دهند.

پژوهش های تازه نشان دهنده رابطه مقدارکل چربی کبد و کیفیت دید سطح تصویرهای اولتراسوند می باشد که آنها را برای تهیه یک نرم افزار ویژه به کار می برند و تصویرهایی را که با همان دستگاه اولتراسوند از کبد گاوهای مشکوک به بیماری میگیرند با تصویرهای این نرم افزار مقایسه می کنند. دستگاه اولتراسوندی که برای این کار استفاده می شود همان دستگاهی است که دامپزشکان برای تشخیص آبستنی گاو ماده به کار می برند.

رابطه بیماری کبد چرب با دیگر بیماری های متابولیکی

هرچند عوارض ویژه ای که بیماری کبد چرب را مشخص کند وجود ندارد، اما گاوهایی که کبد چرب دارند از همان آغاز دوره شیردهی با گرفتاری هایی روبه رو میشوند. توجه به بیماری کبد چرب معمولاً به سبب پدید آمدن دیگر گرفتاری ها جلب میشود. بیماری هایی مانندکتوز، تب شیر، ورم پستان، متریت، جابه جایی شیردان، و جفت ماندگی، در گاوهایی که کبد چرب دارند بیشتر بروز می کنند.

بیشتر این بیماری ها شدیدتر از معمول هستند و کمتر به درمان پاسخ می دهند. گاوهایی که کبد چرب دارند اگر با تب شیر روبه رو باشند زمینگیر می شوند.گاوهای با کتوز و کبد چرب به درمان پاسخ نمی دهند.گاوهای با ورم پستان آشکار، و آنها که چندین بار برای باردار شدن تلقیح می شوند نیز اگر برخاسته از کبد چرب باشد درمان پذیر نیستند. این گاوها معمولاً یا بیماری روی بیماری می گیرند، و یا از یک بیماری به بیماری دیگری دچار می شوند و تولید شیر آنها بسیار کاهش می یابد، و معمولاً گاوهایی هستند که روانه کشتارگاه می شوند.

دیدگاه قدیمی درباره کبد چرب

دیدگاه قدیمی درباره عامل پدید آورنده کبد چرب، توازن منفی انرژی بود که در اثر کم خوراک خوردن گاو در اواخر دوره ی خشکی، و اوایل دوره ی شیردهی پیش می آید.

باور این بود کاهش خوراکی که گاو در این دوره می خورد می تواند به ۳۰ % برسد. آغاز دوره ی شیردهی نیز با نیاز بالای انرژی همراه است. این منفی بودن توازن انرژی،  بلافاصله پس از زایمان هنگامی پیش می آید که نیاز تغذیه ای گاو برای تولید شیر برآورده نمی شود.

کمبود انرژی سبب میشود که گاو مقدار بالایی از انرژی ذخیره شده در بدنش را برداشت کند. این، سبب افزایش تراکم اسیدهای چرب غیر استروئیدی (NEFA)  در خون می شود. این اسیدهای چرب را غدد پستان به عنوان منبع انرژی استفاده می کنند و آنها را به چربی شیر نیز تبدیل می سازند. بخشی از این اسیدهای چرب نیز در گذر از کبد، بسته به شدت تراکم آن در خون، به وسیله ی کبد از خون جدا و در کبد نگهداری می شوند.

کبد، این اسیدهای چرب غیر استروئیدی را یا برای تولید انرژی استفاده می کند، یا با سنتز، آنها را به تری گلیسیرید تبدیل می کند و سپس آنها را به صورت لیپوپروتئین با غلظت بسیار پایین در خون رها می سازد و یا در خود کبد ذخیره می کند.

کبد نشخوارکنندگان توانایی اکسیده کردن اسیدهای چرب را ندارد و چون مقدار برداشت از ذخیره چربی بدن در بافتهای ذخیره کننده چربی بر ظرفیت کبد در سوزاندن چربی یا تراوش آن، فزونی می گیرد، این چربی ها در کبد انباشته می شوند که به بیماری کبد چرب گاو می انجامد.

آیا توازن منفی انرژی، علت بیماری کبد چرب را کاملاً توضیح می دهد؟

نقش توازن منفی انرژی در پدید آمدن بیماری کبد چرب کاملاً پذیرفته شده است، اما این، چند نکته را بدون پاسخ می گذارد:

*‌‌‌ تواز ن منفی انرژی پس از زایمان، تقریبا در همه ی گاوها پیش می آید، اما تنها نیمی از گاوهایی که توازن منفی انرژی دارند دچار بیماری کبد چرب می شوند. چه چیزی سبب می شود که آن نیمی دیگر گرفتار این بیماری نشوند؟

*‌‌‌‌‌‌‌ کبد چرب، در گاوهایی که گرفتار بیماری های متابولیک دیگر، مانند کتوز، جابه جایی شیردان، تب شیر، جفت ماندگی، ناباروری، زمین گیر شدن، ورم پستان و متریت هستند دیده می شود. این در حالی است که بیماری های ورم پستان، متریت و تب شیر، با توازن منفی انرژی رابطه ای ندارند. بنابراین، در این گاوها چه عاملی سبب بروز بیماری کبد چرب می شود؟

* خو راندن جیره با انرژی بالاتر( بالاتر از ۱.۶۵ مگاکالری Kg/NEL ماده خشک) در اوایل دوره خشکی، با موارد بیشتری از  بیماری کبد چرب همراه است. چنین می نماید که کوشش برای این که انرژی بیشتری به گاوها در مقطع توازن منفی انرژی رسانده شود نمی تواند از بیماری کبد چرب بکاهد، و بر عکس به موارد این بیماری می افزاید.

این نکات ما را وا داشته است تا دنبال یافتن عوامل اضافی دیگری که سبب پیش آمدن بیماری کبد چرب میشوند بگردیم.

کو شش ها برای یافتن عامل مشترک بیماری کبد چرب

از آنجا که بیماری کبد چرب بیماری مشترک، در گاوهایی است که دچار بیماری هایی که در بالا به آنها اشاره شد می باشد، دانشمندان کوشیده اند عامل مشترک اصلی برای پدیدار شدن بیماری کبد چرب را بیابند.

Katoh پیشنهاد کرده است که آشفتگی های متابولیز لیپوپروتئین عامل اصلی بیماری کبد چرب است. وی، بیماری های متابولیکی دوره انتقال زایمان گاوها را عامل بیماری کبد چرب، و یا بیماری کبد چرب را عامل پیش آمدن این بیماریها، می داند.

به باور Katoh، آشفتگی متابولیز برخی پروتئین ها، و سرم آمیلویدA ، که به وسیله کبد تولید میشوند عمده ترین عوامل آشفتگی خون هستند که بیماری کبد چرب و دیگر بیماریهای کبدی را پیش می آورند.

Katoh پیشنهاد می کند که انباشته شدن چربی در کبد، تولید این پروتئین ها را متوقف می کند و صدور چربی از کبد را متوقف می سازد.

مشاهدات تازه

بر پایه مشاهداتی که نشان می دهند که بیماری کبد چرب با موارد بالایی از بیماری های عفونی، مانند ورم پستان، متریت، و لنگش شدید، ارتباط دارد، نویسنده این مقاله و همکارانش در دانشگاه ایالتی آیوا بر آن شدندکه این فرضیه را که فعال شدن سیستم ایمنی ممکن است عامل بیماری کبد چرب باشد آزمایش کنند.

برای این کار، با خوراندن بیش از اندازه ذرت خرد شده ( ۵کیلوگرم) علاوه بر ۳ کیلوگرم ذرت خرد شده در TMR خوراک روزانه، بیماری کبد چرب را در آخرین ماه بارداری، در گاوهای هلشتاین ایجاد کردند. نمونه های خون و نمونه های کبد این گاوها را در ۴ روز پیش از تاریخ پیش بینی شده زایمان، و نیز در روزهای ۳، ۸، ۱۲، ۱۴، ۲۲، ۲۷، ۳۶ پس از زایمان، گرفتند.

نمونه های کبد، برای پی بردن به مجموع مقدار چربی ها، و نمونه های خون برای پی بردن به تراکم:

*‌ Tumor necrosis Factor- alpha (گونه ای سیتوکین که در ایجاد التهاب بیولوژیکی دخالت دارد).

* سرم آمیلوید

* هپاتوگلوبین

* پپتید تولید شده به وسیله کلسیتونین (هورمونی که به تنظیم سطح کلسیم و فسفات خون پیش از زایمان کمک میکند).

نتایج این پژوهش نشان داد که گاوهایی که به بیماری کبد چرب گرفتار شدند، مجموع چربی ها در کبد آنها در روزهای ۳و ۸ و ۱۲ پس از زایمان، ۱۰.۹، ۱۱.۲، و ۱۱.۴ درصد (وزن خیس) کبد آنها بود.

نتایج همچنین نشان دهنده ی این بود که گاوها با بیماری کبد چرب در ۶  هفته ی اول پس از زایمان، شیر کمتری تولید کردند ( ۸ تا ۹ کیلوگرم در هفته های ۵ و ۶ نسبت به گاوهای گروه شاهد).

نمره ی بدنی این گاوها نیز پایین تر از گروه شاهد، و خوراک روزانه آنها هم کمتر بود.

تراکم تری گلیسیرید در خون پیش از زایمان گاوهایی که پس از زایمان، بیماری کبد چرب در آنها بروز کرد بیش از گاوهایی بود که گرفتار بیماری کبد چرب نشدند. نکته مهم تر، رابطه ی قوی تر میان  تراکم تری گلیسیرید در خون گاوهایی که پس از زایمان کبد چرب داشتند.

همچنین، تراکم دو پروتئین عمده فاز حاد (Haptoglobin , SAA) درگاوهایی که بلافاصله پس از زایمان گرفتار کبد چرب شدند بیشتر بود.

گاوهای با کبد چرب، NEFA بیشتری داشتند و مجموع کلسترول وگلوکز آنها نسبت به گاوهای شاهد کمتر بود.

تراکم تری گلیسیرید در پلاسما، در هر دو گروه بی درنگ پس از زایمان به شدت کاهش یافت.

در حالی که مجموع کلسترول پلاسما در هر دو گروه، اندک اندک افزایش پیدا کرد. مجموع کلسترول پلاسما در گروه کبد چرب، پایین تر از گروه شاهد بود.

شر ایط ایمنی و پاسخ فاز حاد

پاسخ ایمنی فاز حاد، یک پاسخ ایمنی کلی و غیره اختصاصی میزبان به محرک های گوناگون ، مانند عفونت، مجروح بودن بافت ها، و درد است. نقش پاسخ ایمنی فاز حاد ایزوله کردن و خنثی کردن بیماری زاها، و جلوگیری از ورود بیماری زاهای بیشتر است. اینکار با هدف به کمترین رساندن آسیب به بافت ها و تقویت روند بازسازی آنها، ونیز بازگرداندن کارهای فیزیولوژی بدن به حالت عادی انجام می گیرد.

پاسخ میزبان به پاتوژن ها، و یا آسیب ها، با فعال شدن ماکروفاژهای بافت در موضع التهاب است. ماکروفاژهای فعال شده تولیدات گوناگونی را که سیتوکین ها نامیده می شوند، رها می سازند.

افزایش سرم آمیلوید A در پلاسمای گاو شیری بی درنگ پس از زایمان، و نیز پس از تزریق اندوتوکسین به درون رگ، گزارش شده است. فقط سرم آمیلوید Aسرم، با غلظت بالای لیپوپروتئین های سرم، در فاز حاد پاسخ ایمنی در ارتباط است.

هاپتوگلوبین یکی دیگر از تولیدات کبد در فاز حاد پاسخ ایمنی است، و گزارش شده است که می تواند در گاوهای با ورم پستان، متریت و دیگر شرایط التهابی، بالا باشد. وظیفه عمده هاپتوگلوبین این است که به هموگلوبین هایی که در شرایط همولیتیک از سلولهای قرمز خون به درون پلاسما رها می شوند، بچسبد.

پپتید های وابسته به ژن کلسیتونین پروتئین دیگری است که افزایش آن در پلاسما، در دوره فاز حاد پاسخ ایمنی، گزارش شده است.

تفسیر یافته های تازه

*‌‌ عامل اضافی دیگری که در بیماری کبد چرب دخالت دارد.

*‌‌ نقش بالقوه جیره ی با غلات بالا در پدید آمدن بیماری کبد چرب.

گاو شیری، مانند دیگر نشخوارکنندگان به گونه ای تحول یافته است که بتواند مواد خشبی را هضم کند. با پیشرفت مداوم ژنتیکی، گاوهایی که بتوانند تولید شیر بالا داشته باشند برگزیده شده اند. برای تولید شیر بالا، این گاوها میباید مواد خشک بیشتری که انرژی بالا داشته باشند بخورند. منبع عمده انرژی برای گاوهای شیری، کنسانتره هایی مانند غلات است.

از سوی دیگر، سیستم گوارش نشخوارکنندگان به گونهای است که برای هضم مقدار بالایی از غلات (نشاسته) آمادگی ندارد. در چندین پژوهش اپیدمیولوژیکی نشان داده شده است که میان مقدار کنسانتره که به گاوها داده میشود با پدید آمدن اسیدوز، کبد چرب، کتوز، جابه جایی شیردان و لنگش در گاوهای شیری، رابطه ی قوی وجود دارد.

پرسشی که هنوز بدون پاسخ مانده این است که چرا بالا بودن سطح غلات در جیره گاوهای شیری در آغاز دوره شیردهی، سبب آشفتگی متابولیسم این گاوها می شود؟

غلات، مواد غذایی ای هستند که غنی از نشاسته می باشند. خوراندن جیرهای با مقدار بالایی از نشاسته سبب میشود که ترکیب جمعیت باکتریایی شکمبه از باکتری های هضم کننده سلولز (cellulolytic) به سوی سویه های باکتریایی هضم کننده نشاسته (amylalytic) تغییرکند، و باکتری های هضم کننده نشاسته بر باکتری های محیط شکمبه چیره شوند.

بیشتر باکتری های هضم کننده نشاسته، از باکتری های گرم منفی  هستند. بنابراین خوراندن جیره ای که مواد نشاسته آن بالا است به گاوهای پر تولید، سبب می شود که این باکتری ها در شکمبه پر شمار شوند.

آزمایشها نشان داده اند که این تغییر جمعیت باکتریایی شکمبه، سبب می شود که مقدار لیپوپلی ساکاریدها (اندوتوکسین) ۲۰ برابر افزایش یابد. اندوتوکسین زهرابه ای از اجزای تشکیل دهنده غشای باکتری های گرم منفی است که پس از مرگ این باکتری ها آزاد می شوند.

چندین دانشمند بر این باور هستند که اندوتوکسین ها نقش مهمی در پدید آمدن بیماریهای متابولیکی مرتبط با مصرف بالای غلات، مانند کبد چرب، برگشتگی شیردان، و لنگش دارند. اما نقش دقیق اندوتوکسین ها در این آشفتگی های مهم گاو شیری هنوز به دقت روشن نشده است.

توازن منفی انرژی پیرامون زایمان با حضور اندوتوکسین در خون ارتباط دارد

ما، به گاو ها پیش از زایمان، مقدار بالایی از غلات را خوراندیم و پی بردیم که تراکم تری گلیسیرید از پلاسما ی خون گاوهایی که یک هفته پیش از زایمان، کبد چرب داشتند بالاتر از گاوهای بدون کبد چرب بود.

در حقیقت، گاوهایی که بیماری کبد چرب داشتند، هم خوراک کمتری نسبت به گاوهای نرمال می خوردند، و هم تراکم NEFA آنها بالاتر بود. بنابراین، کم اشتهایی و خوراک کمتر خوردن با کبد چرب در پیرامون زایمان، شاید با انتقال اندوتوکسین به درون خون رابطه داشته باشد.

گاوهای با کبد چرب، تولید شیر کمتری نیز داشتند و نمره بدنی آنها نسبت به گاوهای نرمال پایین تر بود. روی هم رفته، مجموعه همه ی این نتایج نشان می دهد که کاهش اشتها، و توازن منفی انرژی در پیرامون زایمان ممکن است پیامد خوراندن جیره با درصد بالایی از غلات، و نیز با انتقال اندوتوکسینها به خون آنها باشد.

اندوتوکسین، یک عامل اضافی در پدید آمدن کبدچرب

اندوتوکسینها که به وسیله باکتریهای گرم منفی در شکمبه رها و وارد خون میشوند، به وسیله ماکروفاژهای کبد از خون زدوده می شوند. ماکروفاژهای فعال شده، تولیدات گوناگونی، را رها می سازند. این تولیدات هپاتوسیت های کبد را فعال می سازند، تا پروتئین های فاز حاد ایمنی را، رها سازند.

میزبان، دومین خط دفاعی بدن را نیز برای زدودن اندوتوکسین ها از خون، فعال می کند. اندوتوکسین ها به وسیله سرم آمیلوید A که  با لیپوپروتئین های پلاسما ارتباط دارند، خنثی می شوند.

دیگر لیپوپروتئین ها نیز به اندوتوکسین ها می چسبند و آنها را خنثی می سازند. آنگاه اینها نیز به وسیله کبد از جریان خون زدوده و در کبد انبار می شوند. زدودن سریع لیپوپروتئین ها که سرشار از چربی ها هستند و انباشته شدن کبد از آنها، مقدار چربی در کبد را افزایش می دهد. که سبب بیماری کبد چرب میشود.

ما، به بودن هاپتوگلوبین بالاتری در خون گاوهایی که کبد چرب داشتند پی بردیم. بالا رفتن تولید هاپتوگلوبین به وسیله کبد، برای مبارزه میزبان علیه عفونت ها مهم است. هاپتوگلوبین اضافی که تولید میشود دو وظیفه عمده دارد:

نخست این که هاپتوگلوبین ظرفیت ضد باکتری دارد، و دیگر این که می تواند به هموگلوبین بچسبد و از استفاده باکتری ها از آهن هموگلوبین جلوگیری کند.

می دانیم که حضور اندوتوکسین در خون، انتقال باکتری ها به درون جریان خون را افزایش می دهد. باکتری ها به مواد مغذی ضروری، نیاز دارند تا بتوانند رشد کنند و پر شمار شوند هر چند که به هنگام فعال شدن پاسخ ایمنی میزبان، فراهم بودن آهن در خون کاهش می یابد.

هر چند که کلسترول پلاسما در هر دو گروه گاوها پس از زایمان افزایش یافت، اما تراکم کلسترول در گاوهای با کبد چرب کمتر از گاوهای نرمال بوده. کلسترول نشانگر تولید اسیدهای صفراوی است. اسیدهای صفراوی که به وسیله کبد تولید و به درون روده کوچک فرستاده می شوند توانایی ویژه ای مانند شوینده ها دارند و نقش اساسی در هضم چربی ها بازی می کنند و اندوتوکسین هایی را که دارای چربی هستند، نیز تجزیه می نمایند.

روی هم رفته، نتایجی که ما به دست آوردیم نشان می داد که فعال شدن پاسخ ایمنی فاز حاد در گاوهای کبد چرب، ممکن است در پدید آمدن کبد چرب در گاوهای دوره انتقال زایمان موثر باشد.

نتیجه گیری

مشاهدات اخیر نشان دهنده فعال شدن سیستم ایمنی در گاوهایی است که کبد چرب دارند. بر پایه این مشاهدات، نویسنده این مقاله (Dr.Burim Ametcij از دانشگاه آیوا-آمریکا) یک عامل تازه، اندوتوکسین را در پدید آمدن کبد چرب پیشنهاد می کند. خوراندن مقدار بالایی از غلات پیرامون زایمان سبب رها شدن بیش از اندازه اندوتوکسین در کبد (بیش از ۲۰ برابر) در شکمبه می شود.

اندوتوکسین هایی که به درون خون راه می یابند به وسیله کبد از خون زدوده و انبار می شوند. دومین خط دفاعی بدن هم با شرکت لیپوپروتئین های پلاسما به وسیله میزبان فعال می گردد. هر چند لیپوپروتئین ها را بیشتر به سبب وظیفه آنها در انتقال چربی می شناسند، اما آنها به اندوتوکسین ها می چسبند و زهرابه ها را خنثی می سازد. این فرضیه تازه، پیشنهاد می کند که پدید آمدن بیماری کبد چرب در دوره فعال شدن پاسخ ایمنی به سبب این که کبد به سرعت “اندوتوکسین-لیپوپروتئین” را از خون می زداید و در خود نگه می دارد تشدید می گردد.

اگر رها شدن اندوتوکسین در شکمبه به هنگام خوراندن جیره با کنسانتره بالا، در دوره انتقال زایمان، نقش عمده ای در پدید آمدن کبد چرب گاوهای شیری داشته باشد، آنگاه کوشش برای پیشگیری از پدید آمدن بیماری کبد چرب می باید پیرامون برآورد مقدار کنسانتره مناسبی به گاوها در دوره انتقال زایمان متمرکز شود، که تولید اندوتوکسین ها در شکمبه به کمترین ممکن برسد، و جذب اندوتوکسین به درون دستگاه گوارش در حداقل قرار بگیرد.

منبع : نیکونک

برگرفته از نوشته Burim N . Ametaj
بخش علوم کشاورزی و علوم تغذیه ای، دانشگاه آلبرتا، اِدمونسون